Het gemeentewapen

De keuze van de naam Gemert-Bakel voor de nieuwe gemeente (ontstaan op 1-1-1997) was ook richtinggevend voor het ontwerpen van het nieuwe wapen en de nieuwe vlag. Hierin zijn elementen uit de wapens van Bakel en Gemert tot een nieuw geheel versmolten.

Voor het wapen heeft de Hoge Raad van Adel de volgende omschrijving vastgesteld:

"In keel een kruis van zilver, beladen met een versmald kruis van sabel; een hartschild van goud met een adelaar van sabel. Het schild gedekt met een kroon van drie bladeren en twee parels."

Naast het gemeentewapen, zijn voor alle zeven kerkdorpen afzonderlijke wapens ontworpen.

Gemeente Gemert - Bakel in vogelvlucht

Ligging

Aan de westrand van de Brabantse Peel ligt de gemeente Gemert – Bakel. Het is een uitgestrekte plattelandsgemeente en is met een oppervlakte van 12.362 hectare de grootste gemeente van de regio Eindhoven.

De gemeente bestaat uit de kernen Gemert - Bakel – Elsendorp - Handel - Milheeze - De Mortel en De Rips en heeft circa 27.704 inwoners (voorlopig cijfer per 1-1-2001). Gemert-Bakel is centraal gelegen binnen een half uur rijden van Eindhoven, ’s-Hertogenbosch, Nijmegen en Venlo.

Het Gemert-Bakelse landschap

Het Gemert-Bakelse landschap wordt in hoofdzaak bepaald door twee geologische verschijnselen: de Peelrandbreuk en de Midden-Brabantse dekzandrug. De Peelrandbreuk is een nog actieve storing in de ondergrond, die via Bakel door de kern Gemert richting Esdonk loopt. Aan de Oostzijde bevindt zich de langzaam omhoogstuwende Peelhorst, aan de westzijde ligt de zakkende Centrale Slenk. De Peellandbreuk gaat vergezeld van een zeer gevarieerd landschap. De oude route van Bakel naar Erp loopt parallel aan de Peellandbreuk en de Centrale Slenk.

Een stukje geschiedenis van Gemert-Bakel

De gemeente Gemert-Bakel bestaat sinds 1 januari 1997 en is ontstaan door samenvoeging van de voormalige gemeenten Bakel en Milheeze en Gemert. Beide voormalige gemeenten hebben elk een eigen specifieke geschiedenis, maar blijken ook al lange tijd geleden met elkaar verbonden te zijn geweest.

Gemert

Bij een eerste bezoek aan Gemert vallen twee zaken meteen op: het kasteel en de eigenaardige nederzettingsvorm, waarbij het centrum van het dorp aan de rand van de bebouwde kom ligt. Beide elementen hebben een eigen oorsprong en hangen met elkaar samen door de bijzondere geschiedenis van Gemert, die haar een unieke plaats geven in de historie van Brabant.

Een tweede factor die het aanzien van Gemert sterk heeft bepaald, is de vestiging van de Duitse Orde. De Duitse Orde is van oorsprong een geestelijke hospitaalbroederschap, gesticht in het Heilig Land ten tijde van de kruistochten. In 1198 werd deze broederschap omgevormd tot een geestelijke ridderorde, die naast de hospitaaldienst ook krijgsdienst verrichtte. Hertog Jan was hierbij een van de belangrijkste personen. De Duitse Orde steeg in de dertiende eeuw internationaal snel in aanzien. Tal van gronden, goederen en privileges vielen haar ten deel. Zij mocht eigen priesters aanstellen en de Orde viel niet onder enige bisschoppelijke macht. Haar grote naam dankte zij vooral aan de stichting van een soevereine Ordestaat in Pruisen. In het gevolg van Hertog Hendrik van Brabant waren tal van hogere en lagere edellieden uit onze contreien meegetrokken. Door de toetreding van Rutger van Gemert, een van de Heren van Gemert, tot de Duitse Orde verwierf deze, naar wordt aangenomen, al vóór 1220 bezittingen in Gemert. Enkele tientallen jaren later beschikte de Duitse Orde over een "eigen huis" vermoedelijk in Handel, van waaruit haar inmiddels vermeerderde bezittingen door een commandeur werden beheerd.

In de loop van de dertiende eeuw werd het her en der verspreid bezit buiten de Ordestaat in een aparte bestuursorganisatie ondergebracht. Gemert viel met de overige bezittingen in de Zuidelijke Nederlanden en het aangrenzende Rijngebied onder de landcommanderij Alden Biesen, gelegen nabij Bilzen in Belgisch Limburg.

Haar rechtsgebied omvatte een twaalftal zogenoemde commanderijen waarvan die van Gemert uitgroeide tot de belangrijkste en rijkste commanderij.

Hieraan gingen nog verscheidene conflicten met de lokale Heren van Gemert vooraf, die de steeds machtiger en rijker wordende Duitse Orde als een bedreiging voor hun positie ervaarden. Door de komst en bezitsuitbreiding van de Duitse Orde was de ‘vrije heerlyckheid Gemert’ immers een dubbele heerlijkheid geworden, met twee schepenbanken.

Wrijvingen en conflicten leidden in 1363 tot een directe machtstrijd die in 1366 door tussenkomst van de Hertog van Brabant in het voordeel van de Duitse Orde werd beslecht. Daarmee verwierf de Orde de alleenheerschappij over Gemert. Op de politieke kaart van De Nederlanden nam Gemert sedertdien een aparte positie in als Vrije Soevereine Heerlijkheid der Duitse Orde.

Omstreeks 1400 begon de Duitse Orde met de bouw van het kasteel, in het centrum van Gemert, waar ook de voormalige Heren van Gemert hun (houten) kasteel hadden. Hiermee trad een nieuwe fase in in de historie van Gemert. Gemert, het centrum van de Commanderije, werd uitgebouwd tot een regionaal centrum. Daarin paste de stichting van een zelfstandige parochie, onder patronaatschap van de Duitse Orde en los van de parochie Bakel, waartoe Gemert kerkrechtelijk behoorde. Dit kreeg in 1437 zijn beslag, waarna met de bouw van een nieuwe kerk kon worden begonnen. Onderdeel van dit plan was ook de verwerving van kerkelijke tienden en patronaatsrechten in verschillende plaatsen uit de nabije en wijde omgeving.

In de periode van de Reformatie en Contra-Reformatie werd aan de betekenis van Gemert als regionaal geestelijk centrum een nieuwe impuls gegeven met de stichting in 1587 van de Latijnse School, meer in het bijzonder bedoeld als de vooropleiding van priesters. Evenals de naburige minitiatuurstaatjes, zoals Megen, het land van Ravenstein en de baronie van Boxmeer vormde Gemert een zelfstandige enclave binnen het territorium van de Republiek der Verenigde Nederlanden, waar de katholieke godsdienst zich nog vrijelijk kon ontwikkelen.

In de zeventiende en achttiende eeuw was Gemert met Maastricht de enige plaats in de Nederlanden waar zowel de katholieke als de protestantse godsdienst vrij konden worden uitgevoerd.

In 1795 moest de Duitse Orde plaats maken voor nieuwe machthebbers. Na een periode van afwisselend Frans, Bataafs en weer Frans bestuur trad Gemert met de vestiging van het Koninkrijk der Nederlanden in 1813 voorgoed in een nieuwe politieke constellatie. De Duitse Orde keerde niet meer in haar oude rechten en bezittingen terug. Aan de soevereiniteit van Gemert was definitief een einde gekomen.

De financiële lasten die Gemert uit het verleden met zich mee sleepte, zetten haar achteruit in de economische opbouw van na de Franse Tijd. Toch slaagde men er in om er bovenop te komen. Vanaf de jaren veertig van de negentiende eeuw ging het weer geleidelijk bergafwaarts, de vele goede initiatieven van particulieren en overheid ten spijt. De ongunstige geografische ligging, wat de verbindingswegen betreft, ging Gemert en haar nijverheid steeds meer parten spelen. Zo werd Helmond in 1826 aan de Zuid-Willemsvaart en medio jaren zestig aan het landelijke spoorwegnet aangesloten. Gemert miste die aansluiting en men spande zich ten zeerste in het ongunstige tij te doen keren, maar de neergang in de nijverheid en de welvaart bleek moeilijk te stuiten. Ook het bevolkingsaantal liep terug. Hoewel er na de eeuwwisseling weer nieuwe kansen voor Gemert aanbraken, zette de wederopbouw pas in de jaren vijftig voorgoed door.

In die jaren begon het dorp uit zijn jasje te groeien en vond een uitbreiding plaats in oostelijke en noordelijke richting. Als in zovele dorpen zijn in de naoorlogse jaren van wederopbouw, uit onbegrip en onderwaardering voor hun cultuur-historische eigenheid tal van panden in slopershanden geraakt. Men spiegelde zich aan de nieuwe zakelijkheidstrend in de stedelijke architectuur, die als toonbeeld gold van dynamiek en vooruitgang. Hoewel in dit streven om met de nieuwe tijd mee te gaan veel van de eertijds voorname en rijke bebouwing aan de vooruitgang is prijsgegeven, zijn niettemin nog tal van waardevolle panden behouden gebleven. Zij geven nog een goed beeld van de bijzondere culturele en economische ontwikkeling die Gemert heeft doorgemaakt en bepalen in hoge mate de sfeer en het karakter van het dorp. Door een actief monumentenbeleid tracht de gemeente deze erfschat te behouden, zodat de bebouwde omgeving ook in de toekomst als een heem beleefd kan worden.

Bakel

Omstreeks 10.000 jaar voor Christus heerste er in ons land een toendraklimaat. In het gebied dat Bakel en Milheeze vormt, woonde het Tjongervolk. De naam komt van het Friese riviertje De Tjonger, waar werktuigen van hen gevonden zijn. Uit vondsten ten oosten en noorden van Milheeze blijkt, dat deze prehistorische mens ook in deze omgeving woonde. Uit archeologische vondsten valt af te leiden dat het hier gaat om een periode waarin vuursteen de grondstof bij uitstek was voor het vervaardigen van gereedschap en wapens, getuige de gevonden pijlpunten, vuistbijlen, pijlpunten, mesjes en dergelijke. Een zeer belangrijke ontdekking was die van voorwerpen en de daarbij behorende afslagen -afval- bij een vennetje langs de Bakelsedijk. Het afval wijst erop dat de gereedschappen ter plekke gemaakt zijn.

Het gebied rond Bakel moet er in die tijd heel anders hebben uitgezien dan nu. Het enorme moerasgebied van de Peel is, naar wordt aangenomen, pas na het vertrek van het Tjongervolk ontstaan.

Wanneer er toen – om welke reden dan ook – nieuwe bewoners zijn gekomen, is niet met zekerheid te zeggen. We weten dat zij er leefden in de IJzertijd, een periode die doorloopt tot omstreeks het begin van onze jaartelling. De aanwezigheid van de Romeinen in de streek is bewezen door de vondst van munten in het centrum van Bakel.

De plaatsnaam Bakel komt de eerste keer voor in een akte uit 714/715. Het bewijs hiervoor staat in een afschrift van een akte, opgenomen in het zogenaamde "Liber Aurus Epternacensis" (het gulden boek van de abdij van Echternach) van eind 12e eeuw. De akte was opgemaakt in Bakel ("Bagoloso" in die tijd).

In 721 werd Bakel opnieuw genoemd in het afschrift van een akte opgenomen in hetzelfde gulden boek. Volgens die akte schonk toen een zekere Herelaef, zoon van Badagar, zijn moerderlijk erfdeel "in loco de Baclaos" (in de plaats Bakel), bestaande uit herenhuis en hof plus enkele goederen in Deurne en Vlierden, aan een kerk in Bakel. Deze kerk werd beheerd door bisschop Willibrordus. Later werd diens naam als patroonheilige aan de kerk verbonden. Dat deze heilige een belangrijke rol heeft gespeeld in de kerkelijke ontwikkeling van Bakel en omgeving, blijkt uit de mate waarin de herinnering aan hem levend is gehouden. Hij is de patroonheilige van de parochies Bakel en Milheeze en stond afgebeeld op het gemeentewapen van Bakel. De in 1572 gebouwde standaardmolen en een basisschool in Bakel zijn naar hem vernoemd. Ook het Bakelse gilde, opgericht in 1296, draagt zijn naam als die van zijn beschermer.

Bakel is lange tijd het centrum van het geestelijk leven voor de wijde omtrek geweest. De Bakelse kerk fungeerde als moederkerk voor Deurne, Milheeze en Gemert. Gemert werd in 1437 een zelfstandige parochie.

Na het sluiten van de Vrede van Munster in 1648 kwam Bakel onder het bewind van de protestantse Republiek der Verenigden Nederlanden. Vanaf toen mochten alleen nog gereformeerden openbare ambten bekleden. De katholieke godsdienst werd verboden. Kerken, pastorieën en andere bezittingen werden in beslag genomen.

In 1672 kwam de Republiek in oorlog met Frankrijk, Engeland, Keulen en Munster. De komst van de Franse troepen –ze zouden blijven tot 1674- gaf de katholieken weer meer godsdienstvrijheid. Zij maakten daarvan gebruik door overal schuurkerken op te richten. Zo ook in Bakel, de schuurkerk daar bleef in gebruik tot 1818.

Anderhalve eeuw nadat de protestanten de katholieke kerk in bezit hadden genomen, eiste de parochie Bakel haar terug. In 1818 werd hun wens vervuld en kon de kerk weer voor de eredienst in gebruik worden genomen.

In de 18e en 19e eeuw liep het inwonertal van Bakel sterk terug. De over het algemeen arme boeren die her en der verspreid woonden, hadden het op de schrale, weinig vruchtbare gronden, bijzonder moeilijk. Hierin kwam echter verandering toen het kunstmest werd uitgevonden. De overheid die zich aanvankelijk weinig van de plattelandsbevolking aantrok, zorgde nu voor een beter afvloeiingssysteem. Hierdoor konden heidevelden en moerasgebieden tot vruchtbare akkers worden getransformeerd. Peeldorpen als Elsendorp en De Rips konden mede hierdoor ontstaan.

Eeuwenlang is het bestaan van de bevolking van Bakel minstens even armzalig geweest als dat van de andere dorpen op de schrale zandgronden van Peelland. De voornaamste middelen van bestaan waren het gemengd bedrijf en de verkoop van turf. Na de Tweede Wereldoorlog is Bakel meer en meer een forensengemeente geworden. De beroepsbevolking reist voor een groot vanuit Bakel naar hun werkadres. De agrarische sector neemt nog steeds een belangrijke plaats in in het economische leven in de gemeente Gemert-Bakel.

Gemert-Bakel, een ‘Heerlycke’ gemeente

De gemeente heeft een belangrijke functie op het gebied van de recreatie, zowel op lokaal als regionaal niveau en heeft aan de toerist het nodige te bieden.

Gemert-Bakel ligt in een prachtig landelijke omgeving. Ook in de bossen waar de gemeente zo rijk aan is, is het goed toeven. Het landgoed "De Stippelberg" dat beheerd wordt door stichting Natuurmonumenten is voor bezoek opengesteld. In de gehele gemeente zijn veel wandel- en fietsmogelijkheden, met bewegwijzerde routes. Ook de Bourgondische gezelligheid is uit de gemeente niet weg te denken.

Gemert

In Gemert zijn meerdere bezienswaardigheden. Allereerst het prachtige kasteel, dat stamt uit de Middeleeuwen. De VVV verzorgt rondleidingen in dit historisch zeer belangrijke monument in Gemert.

Nabij het kasteel staat de kerk van Sint Jans-Onthoofding. Met de bouw daarvan werd vermoedelijk kort na 1437 begonnen. De kerk heeft prachtige gebrandschilderde ramen en bezit nog enkele vijftiende eeuwse stukken, waaronder een zandstenen Mariabeeld en een hardstenen doopvont.

Tal van fraaie historische gebouwen zijn bewaard gebleven, waaronder de Latijnse school uit 1891 en de molen De Bijenkorf.

In het Boerenbondsmuseum kan men zien en ruiken hoe het leven was op een plaatselijke boerderij anno 1900. Aan de verschillende uitvalswegen van Gemert, treft men vele eenvoudige weg- of niskapelletjes aan, de zogenaamde ‘keskes’. Zij zijn bedoeld om de reizigers op hun pad te beschermen. Sommige zijn van recente datum andere hebben een oorsprong die ver in het verleden ligt. In de keskes langs de weg naar Handel zijn de ‘zeven smarten van Maria’ uitgebeeld.

De Kapel van Maria Magdalena van Esdonk -in de volksmond het ‘Esdonks kapelleke’ genoemd- verdient een aparte vermelding. Evenals Handel en De Mortel was het een zogenaamd kapelgehucht, een verzameling van boerenhoeven in de omgeving van een devotiekapel. De oudste vermelding in de archieven dateert uit 1364, het huidige gebouw stamt uit 1695. In tegenstelling tot de oude gehuchten Handel en De Mortel is het niet tot een kerkdorp uitgegroeid. In 1942 werd er een sacristie aangebouwd en een nis voor het liggend beeld van Onze Lieve Heer. Rondom dit beeld ontwikkelde zich een devotie, waarbij roestige spijkers werden geofferd om zo van huidaandoeningen af te komen.

Bakel

Midden in de dorpskern van Bakel staat de "St. Willibrorduskerk", gebouwd in de 15e eeuw. De kerk is in 1974 volledig gerestaureerd en staat vermeld op de rijksmonumentenlijst.

De "Bakelse Standaardmolen", die dateert uit 1752, is een zeldzaam molentype en een van de mooiste exemplaren van Nederland. Niet voor niets een rijksmonument. Aan de Neerstraat vinden we museum "De Tolbrug" waar oude landbouwwerktuigen en een grote collectie oude gebruiksvoorwerpen tentoongesteld worden. In het centrum van het dorp staan enkele moderne kunstwerken van gemeentelijke kunstenaars.

Handel

Het kerkdorp Handel staat bekend als het oudste bedevaartsoord van Maria in Noord-Brabant. In 1368 vonden er al Maria-vereringen plaats. Het dorp trekt jaarlijks duizenden bedevaartgangers. Achter de imposante kerk, die door de Duitse Orde is gesticht in de 13e of 14e eeuw, ligt een uit 1910 daterend processiepark. Het belangrijkste monument in het park is het eeuwenoude ‘Wonderbare putje’, waarvan het water geneeskrachtige werking zou hebben.

Verder is er voor de natuurliefhebber een Natuur Educatief Centrum. Dit centrum heeft volop oog voor de natuur en is in haar vorm uniek te noemen in Nederland. In Handel vindt men ook ’t Museumke, hier kan men poffers, mutsen en kleding uit grootmoeders tijd bewonderen.

Milheeze

De molen "Laurentia" is een zeer fraaie achtkantige bergmolen, gebouwd in 1893. De molen staat aan de weg van Milheeze naar Bakel en is opengesteld voor publiek. De "Heilige Willibrorduskerk" is gebouwd uit de restanten van de "St. Antonius Abtkapel" en is in 1964 gerestaureerd. In de bossen tussen Milheeze en De Rips wordt zand en grint gewonnen. Na de afgraving zal het gebied veranderen in een groot recreatieterrein.

De Mortel

Ook in De Mortel is de uit 1904 daterende kerk beeldbepalend. Wie de doorgaande weg dwars door dit kerkdorp passeert, zal zeker het standbeeld met de varkenshouder, "De Berenleider", niet ontgaan. Dit beeld is een van de vele creaties van de Gemertse kunstenaar Toon Grassens.

De Rips

In 1875 kwam de schapenboerderij ‘De Rips’ gereed van de heer Huyskes. Naast enkele houten en lemen hutten was dit de enige woning in de Peel. De ontginningen in de Peel begonnen en trokken meer bewoners aan. Mede dankzij de Nederlandse Heide Mij werden grote gebieden gecultiveerd en bossen aangeplant. Het duurde nog tot 1921 eer de Parochie Rips werd opgericht.

De destijds aangeplante bossen vormen nu een prachtig natuurgebied dat wordt beheerd door de Stichting Natuurmonumenten. In De Rips zijn veel karakteristieke bosarbeiderswoningen te vinden en grote boerderijen in een afwijkende bouwstijl.

Tot 1999 is aangenomen, dat de plaatsnaam De Rips was afgeleid van een in de omgeving stromend riviertje met diezelfde naam. Onderzoek door de heer B. Ploegmakers, daarbij gesteund door de plaatselijke heemkundekringen, heeft aangetoond dat de plaatsnaam De Rips indirect is afgeleid van ‘De Ripse Paal’. Deze paal was een van de vroegere grensmarkeringen (de oudste kaart waarop deze paal voorkomt, dateert van 1669) en stond in de nabijheid van het huidige dorp. Toen de gemeente Helmond in 1874 in die omgeving een stuk grond verkocht aan de heer Huyskes, werd de naam De Rips voor het eerst genoemd in de verkoopakte om dat gebied aan te duiden. De heer Huyskes gaf vervolgens zijn grondgebied en boerderij de naam ‘De Rips’.

Elsendorp

Elsendorp is in 1891 ontstaan als peelontginningsdorp op het oorspronkelijke grondgebied van het landgoed De Dompt aan de rand van de Peel. Aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw zijn de heidevelden in deze streek ontgonnen. Tussen 1910 en 1912 werd op De Dompt de Annahoeve gebouwd. Hiermee is de landbouw op gang gekomen en in 1926 werd de parochie Elsendorp gesticht. Genoemd naar pater Gerlacus van den Elsen, geboren in Gemert -waar nu het Boerenbondsmuseum is gevestigd- en ondermeer oprichter van de Noordbrabantse Christelijke Boerenbond.

Het ontginningsdorp trok veel bewoners van ver buiten de regio. In 1927 is er ook een protestantse kerk en pastorie gebouwd.

In de landelijke omgeving van Elsendorp springen De Dompt en de Annahoeve er met haar oprijlaan met kastanjebomen qua schoonheid en omvang bovenuit.